Onderzoek naar hoe mensen leren in sociale situaties

Met behulp van wiskundige en computationele modellen uit de evolutionaire speltheorie bestudeerden de onderzoekers hoe individuen leren handelen in strategische situaties waarin hun uitkomsten ook afhangen van wat anderen doen, zoals onderhandelen, taken verdelen en beslissen of ze anderen helpen. In deze modellen heeft elk individu een gevoeligheid voor uitkomsten: sommigen neigen sterk naar strategieën die het beste lijken te werken, terwijl anderen meer grillig leren en soms vasthouden aan suboptimale keuzes.

De meeste theorieën en modellen gaan ervan uit dat deze gevoeligheid voor iedereen hetzelfde is en in de loop van de tijd onveranderlijk blijft. Het nieuwe onderzoek weerlegt beide aannames. Het team stelde zich de vraag: wat gebeurt er als mensen verschillen in de mate waarin ze op beloningen reageren – en als juist die eigenschap kan evolueren?

De verrassing: een hoge gevoeligheid is niet altijd de beste aanpak. Om te achterhalen waarom, onderzochten de onderzoekers klassieke ‘spellen’ die sociale dilemma’s weergeven.

De meeste theorieën en modellen gaan ervan uit dat deze gevoeligheid voor iedereen hetzelfde is en in de loop van de tijd onveranderlijk blijft. Het nieuwe onderzoek weerlegt beide aannames. Het team stelde zich de vraag: wat gebeurt er als mensen verschillen in de mate waarin ze op beloningen reageren – en als juist die eigenschap kan evolueren?

De verrassing: een hoge gevoeligheid is niet altijd de beste aanpak. Om te achterhalen waarom, onderzochten de onderzoekers klassieke ‘spellen’ die sociale dilemma’s weergeven.

Doneren of niet doneren? Dat is de vraag

In een donatiespel kan de ene persoon de andere helpen door een prijs te betalen – bijvoorbeeld door tijd of middelen in te zetten zodat iemand anders daarvan profiteert. Helpen is goed voor de ander, maar op korte termijn altijd kostbaar voor jezelf. In dit soort strikte, competitieve situaties beseffen zeer gevoelige leerlingen al snel dat terughoudendheid voor hen loont: ze doneren minder en verdienen meer. Aangezien dit een duidelijk voordeel oplevert ten opzichte van minder gevoelige leerlingen, ontstaat er een evolutionaire wapenwedloop om kortetermijnwinst, zelfs als de groep als geheel er uiteindelijk slechter van wordt.

Het probleem van de kantoorkeuken

In een 'snowdrift-spel' draait de situatie om, zoals geïllustreerd door een gemeenschappelijke kantoorkeuken. Iedereen houdt van netheid, maar iedereen hoopt dat iemand anders de gootsteen schoonmaakt. Als niemand schoonmaakt, verliest iedereen. In dit soort situaties kan minder gevoelig zijn een strategisch voordeel worden. Degenen die iets minder geven om het directe resultaat, maken minder vaak schoon en stimuleren zo hun meer gevoelige collega’s om het vuile werk op te knappen. Soortgelijke verschijnselen staan in de psychologie bekend als ‘strategische incompetentie’ en in de biologie als het ‘Red-King-effect’: door langzamer te bewegen of minder om kleine winsten te geven, kan de last naar anderen worden verschoven.

Andere spellen, andere uitkomsten

Op de lange termijn pakken deze kortetermijnvoordelen heel anders uit. In donatiespellen worden de snelste leerlingen in de harde, competitieve omgeving steeds vaker beloond, waardoor mensen zich na verloop van tijd steeds meer gaan richten op onmiddellijke winst. In de meeste 'snowdrif-spelletjes' neemt de gevoeligheid aanvankelijk ook toe, maar stabiliseert zich daarna op een gematigd niveau: vanaf dat punt loont het niet langer om nog ‘rationeler’ te zijn. Een derde type, coördinatiespellen, gedraagt zich weer anders: hier kan de populatie zich opsplitsen, waarbij sommige individuen zich ontwikkelen tot zeer gevoelige spelers en anderen meer ontspannen blijven, zodat beide leerstijlen naast elkaar bestaan.

Onvolmaaktheid is niet altijd een tekortkoming

De bredere les: 'ruisige', onvolmaakte besluitvorming is niet altijd een tekortkoming. In een wereld vol onderling afhankelijke keuzes kan het soms de slimmere langetermijnstrategie zijn om het rustiger aan te doen, iets minder aandacht te besteden aan elk klein voordeel, of ‘slordigheid’ te tolereren.